หากท่านอยากทราบว่าต้นไม้ที่ท่านไปพบเห็นมานั้นเป็นพันธุ์ไม้ชนิดอะไร? หรือมีชื่อเรียกว่าอย่างไร? ท่านจะต้องใช้วิธีวิเคราะห์ / จำแนกชนิดพันธุ์พืชนั้นโดยใช้หลักวิชาพฤกษศาสตร์สาขาอนุกรมวิธานพืช (Plant taxonomy) เป็นหลักใหญ่ ซึ่งสาขาวิชานี้มีรายละเอียดและเนื้อหาที่กว้างขวางมาก จะไม่ขอนำเสนอรายละเอียดในที่นี้
เราจะแนะนำให้ท่านได้ทราบถึงหลักการอย่างคร่าวๆในการวิเคราะห์ / จำแนกพันธุ์ไม้ด้วยตัวเอง ก่อนอื่นก็ต้องทำความรู้จักกับศัพท์ที่เกี่ยวข้อง และเป็นพื้นฐานสำคัญดังนี้
1) การวิเคราะห์ (Identification)
คือการพิสูจน์ชนิดพืช โดยใช้วิธีการเปรียบเทียบ การตัดสินใจ การใช้ความจำอันแม่นยำและประสบการณ์อย่างหนึ่งอย่างใดหรือหลายๆอย่างรวมกัน ซึ่งในขั้นตอนแรกจะใช้วิธีการจำเหมือนกับการจำหน้าเพื่อนหรือบุคคลต่างๆ เราก็จะต้องจำลักษณะของพืชแต่ละชนิด แต่ละสกุล หรือแต่ละวงศ์ให้ได้ แต่อย่างไรก็ตามเพื่อความมั่นใจเราก็ต้องทำการยืนยัน โดยการนำพรรณไม้ชนิดนั้นไปเปรียบเทียบกับตัวอย่างที่มีชื่อแล้วในหอพรรณไม้ต่อไป สำหรับในประเทศไทยมีหอพรรณไม้อยู่ที่กรมป่าไม้
กรณีที่เราจำลักษณะของพืชชนิดนั้นไม่ได้ก็จะต้องใช้วิธีต่อไปนั่นก็คือการใช้รูปวิธานหรือกุญแจ(Key) ซึ่งเป็นวิธีที่ดีที่สุดและสามารถใช้ได้กับทุกระดับของพืช แต่การใช้กุญแจหรือรูปวิธานตัวอย่างของพืชที่นำมาเปรียบเทียบจะต้องมีความสมบูรณ์ คือเป็นกิ่งที่มีองค์ประกอบของใบ ดอกและผลครบถ้วน (ดูรายละเอียดในหัวข้อรูปวิธาน)
สำหรับการเปรียบเทียบตัวอย่างพรรณไม้นั้น สามารถทำได้โดยวิธีต่างๆคือการเปรียบเทียบกับตัวอย่างพืชที่มีอยู่แล้วในหอพรรณไม้, เปรียบเทียบกับพันธุ์ไม้ในสวนพฤกษศาสตร์ หรือเปรียบเทียบกับภาพที่มีอยู่ในหนังสือพรรณพฤกษชาติต่างๆ
2) การจำแนก (Classification)
คือการจำแนกพรรณพืชขึ้นเป็นหมวดหมู่ต่างๆ การจำแนกอย่างง่ายๆก็ได้แก่การจัดพืชเป็นพวกไม้ต้น ไม้พุ่ม ไม้เถา และไม้ล้มลุก หรือจัดเป็นพืชใบเลี้ยงคู่กับใบเลี้ยงเดี่ยว กล่าวคือจะจัดหมวดหมู่พืชที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันเข้าไว้ด้วยกัน
ส่วนการจำแนกพืชในขั้นสูงก็จะจำแนกออกตามลำดับชั้นต่างๆจากระดับกว้างสุดมาหาแคบสุดดังนี้
| Kingdom |
- |
Division |
- |
Class |
- |
Order |
- |
Family |
- |
Genus |
- |
Species |
| (อาณาจักรพืช) |
|
(ส่วน) |
|
(ชั้น) |
|
(ตระกูล) |
|
(วงศ์) |
|
(สกุล) |
|
(ชนิด) |
ลักษณะคล้ายกับการแบ่งส่วนการปกครองดังนี้
ประเทศไทย ภาค จังหวัด อำเภอ ตำบล หมู่บ้าน ครอบครัว
3) การใช้รูปวิธานหรือ Key
รูปวิธาน เป็นวิธีการหนึ่งในการพิสูจน์พันธุ์ไม้ โดยการคัดลักษณะต่างๆที่ไม่ปรากฏในพันธุ์ไม้ที่ต้องการจะพิสูจน์ออก คงเหลือลักษณะที่ปรากฏอยู่ แล้วพิจารณาในขั้นต่อไปซึ่งจะมีขอบเขตที่แคบลงทำอย่างนี้ไปเรื่อยๆจนกว่าจะพบคำตอบ
รูปวิธานที่ใช้กันมากในปัจจุบันนี้เรียกว่า Dichotomous key คือการนำเอาลักษณะที่แตกต่างกันหรือตรงกันข้ามมาเข้าคู่กัน แล้วพิจารณาเปรียบเทียบในคู่นั้นๆว่าจะเข้าลักษณะไหน ตัดลักษณะที่ไม่ใช่ออกไปแล้วไปพิจารณาในส่วนที่แคบลงไปซึ่งจะมีให้เปรียบเทียบเป็นคู่ๆอีก ทำเช่นนี้ไปเรื่อยจนเหลือแต่ลักษณะที่ปรากฏอยู่ในพรรณไม้ที่เรากำลังตรวจสอบ ก็จะได้ผลลัพธ์ในขั้นสุดท้ายคือชนิดพันธุ์ไม้นั้นๆ
สำหรับส่วนต่างๆของพรรณไม้ที่นำมาใช้เปรียบเทียบและจับคู่กันก็จะใช้ทุกๆส่วนประกอบตั้งแต่ใบ ดอก ผล เปลือกลำต้น หรือแม้กระทั่งราก แต่ส่วนของต้นไม้ที่นิยมใช้ในการเปรียบเทียบและจำแนกชนิดพันธุ์ไม้มากที่สุดในปัจจุบันก็คือดอก โดยเฉพาะจำพวกพืชมีเมล็ด เพราะเป็นที่ประจักษ์แล้วว่าพันธุ์ไม้ที่มีโครงสร้างของดอกคล้ายคลึงกัน โดยมากมักมีความคล้ายคลึงกันทางด้านพฤกษศาสตร์ด้านอื่นๆด้วย ซึ่งเป็นการแสดงออกว่าพันธุ์ไม้เหล่านี้มีเชื้อสายเดียวกัน
เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจจะขอยกตัวอย่างง่ายๆในการใช้รูปวิธานเพื่อพิสูจน์พันธุ์ไม้ดังต่อไปนี้ (ข้อที่พิมพ์ด้วยอักษรสีแดงคือลักษณะที่ตรงกับพันธุ์ไม้ที่เรานำมาใช้ในการพิสูจน์)
ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ผลมีลักษณะเป็นปีกมี 5 ปีกด้วยกัน ไม้วงศ์ยาง (Dipterocarpaceae)
ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใหญ่ ผลเป็นฝัก แก่แล้วแตกออก 2 ด้าน ไม้วงศ์ถั่ว (Leguminosae)
หลังจากนั้นเราก็มาเปรียบเทียบลักษณะในส่วนที่แคบลงไปอีกเรื่อยๆ จนถึงการเปรียบเทียบในขั้นสุดท้ายคือขั้นที่จะต้องระบุชนิด สมมุติว่าเหลือ 2 ลักษณะ ดังนี้
ดอกมีลักษณะเป็นกระจุกกลมๆสีเหลือง ฝักแบนเรียบ กระถินยักษ์
ดอกมีลักษณะเป็นกระโดงคล้ายเรือมีสีขาว ฝักเรียวยาว แคบ้าน
ผลสรุปของเราที่ได้ พันธุ์ไม้ที่นำมาพิสูจน์คือต้นแคบ้าน
หมายเหตุ ; รูปวิธานที่แสดงให้ดูนี้ ผู้เขียนจัดทำขึ้นเองเพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจ ไม่ใช่ข้อมูลหรือรูปวิธานที่ถูก ต้องตามหลักอนุกรมวิธาน จึงขอชี้แจงไว้ ณ ที่นี้
อย่างไรก็ดีการวิเคราะห์พันธุ์ไม้ในระดับนี้ ผู้ที่จะทำการวิเคราะห์จะต้องมีประสบการณ์และพื้นฐานความรู้ในด้านอนุกรมวิธาน(Plant taxonomy) และวิชาการด้านอื่นๆเป็นต้นว่ารุกขวิทยา(Dendrology) และพฤกษศาสตร์(Botany) มาพอสมควร ในส่วนของผู้สนใจและประชาชนทั่วไปควรเริ่มต้นจากการจดจำลักษณะของพันธุ์ไม้แต่ละชนิดให้ได้เสียก่อน โดยเฉพาะกับชนิดพันธุ์ไม้ที่สำคัญๆและมีคุณค่าทางเศรษฐกิจหรือแม้แต่พันธุ์ไม้ที่พบเห็นได้ทั่วไปในชีวิตประจำวันเช่นไม้ผลชนิดต่างๆ
ในส่วนของวนกรฯเอง เรามีโครงการที่จะนำเสนอเรื่องราวและลักษณะของพันธุ์ไม้ชนิดต่างๆ โดยเฉพาะพันธุ์ไม้ป่าที่มีค่าทางเศรษฐกิจให้ผู้เข้าเยี่ยมชมเวบไซต์ได้รู้จักในหน้าเกร็ดธรรมชาตินี้ รวมถึงบริการรับคีย์หรือพิสูจน์ชนิดพันธุ์ไม้บนเวบบอร์ดฟรี ซึ่งเป็นกิจกรรมที่เราได้เริ่มลงมือทำแล้ว ก็หวังว่าท่านทั้งหลายจะเข้ามาใช้บริการและติดตามผลงานกันต่อไป
รวบรวมและเรียบเรียงจากคู่มือสอนวิชารุกขวิทยาเบื้องต้นของคณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และข้อมูลเผยแพร่ทางวิชาการเรื่อง อนุกรมวิธานพืช บนเวบไซต์ของกรมป่าไม้
